• جستجو

 

  • نشر بلخ
  • فرالاوی

ببند
نام :  
ايميل گیرنده:
  
پیغام :  
 
7667 : شمار بازدید
فرستادن به دوستان

فرالاوی

 

(نشريهء جام، دوره جديد، شماره سوم، شهريور 1357‏)

 

در ديوان رودكي شعري ديدم كه در آن از شهيد بلخي و شاعري ديگر بنام ‏فرالاوي ياد كرده بود :‏

شاعر شهيد و شهره فرالاوي ‏                            وين ديگران بجمله همه راوي

و اين را از شگفتی‌های رنگ آميزي‌ روزگار دريافتم. زيرا شهيد بلخي شاعر عصر رودكي ‏را همگان  مي‌شناسند و سوگنامه‌ای كه رودكي در مرگ او سروده در دست است كه :‏

كاروان شهيد رفت از پيــش               وان ما رفته گير و مي انديش

از شمار دو چشم، يكتن كم‏                 وز شمار خرد هزاران بيــش

اما از فرالاوي كه به اعتقاد رودكي شهره بوده است نامي در دفتر ايام روزگار نمانده؟! از ‏آنجا كه  برخی از سروده‌های رودكي تنها در فرهنگ‌ها باقي مانده است و اگر فرهنگ نويسان ‏آن زمان نمي‌بودند، اكنون از رودكي نیز بجز چند غزل و قصيده در دست نمي‌بود، به همين ‏اميد به فرهنگ ها مراجعه كردم و نخستین شعري را كه از فرالاوي بيافتم بر من در حسرت ‏و اندوه گشود زيرا كه در اين بيت يك واژهء بسيار زيباي فارسي در يك سخن لطيف ‏و شاعرانه نهفته ديدم :‏

آب گُلفَهشَنگ گشته از فسردن؛ اي شگفت

                                                                        همچنان چون شيشهء سيمين، نگون آويخته

و گلفشهنگ، نام ايراني استالاگميت است و اگر چه از آن با نام «سنبل» هم ياد كرده اند ‏اما معلوم است كه سنبل نامی است تشبيهي. جستجو را ادامه دادم و در ‏نگرش به لغت نامه دهخدا، بر خوردم باينكه، آن روانشاد نيز بهمين ترتيب فرالاوي را ‏شناخته است و باين شرح او را معرفي كرده است :

ابوعبدالله فرالاوي، محمد بن موسي  از اجله شعراي دوره سامانيان معاصر ‏شهيد و رودكي.‏

او عمري طويل يافته و وي را جز ديوان غزل و قصيده، مثنوي به بحر حفيف بوده و ‏با علو مقام ادبي، ثروت و بضاعتي چنانكه بايد نداشته است. رودكي درباره او ظاهراً ‏در مقام مدح مي گويد:‏

شاعر شهيد و شهره فرالاوي ‏                ‏        وين ديگران بجمله همه راوي

از اشعار او جز چند بيت زير، كه در لغت نامه ها مثال آمده چيزي در دست نيست:‏

‏1-‏         افسردن و فسردن به معني يخ بستن است:‏

‏             چنان شد كه بفسرد هامون و زاغ             به سر بر نيارست پريد، زاغ

كليه اطلاعاتي كه دهخدا بدست مي‌دهد از اشعار او پيداست اما نمي توان در ‏مورد سهم آنها قضاوت قطعي كرد. زيرا مثلا اين بيت نشان مي‌دهد كه موي او ‏شايد سپيد گشته.‏

چون مورد سبز بود، گهي موي من همه

                                                            دردا كه بر نشست، بر آن مورد سبز، يَشم

يشم مي تواند خاكستري هم بوده باشد و اين شعر در تمام ديوانها در اشعار ‏شاعران نظير دارد و في المثل در پنجاه سالگي هم موي انسان ممكن است سپيد ‏گردد.‏

در شعر ديگري كه بعنوان مثل براي  «پالاد=اسب،اسب يدك» آمده مي‌گويد:‏

من رهي، پيرم و سست پاي شدم                       نتـــــــــوان رفت، راه، بي پــــــالاد

كه اگر اين بيت در وجه حال خودش بوده باشد، تقاضاي اسبي از كسي كرده ‏است.

در يك بيت ديگر نیز كه مثال براي كرنجو بمعني «كابوس و بختك» آمده، ‏چنين يادآور مي شود كه :

زناگه بار پيري بر من افتاد ‏                  چو بر خفته فتد ناگه كرنجو

از اشعار عاشقانه‌اي كه از وي باقيمانده است پيدا است كه هنگام سخن از عشق ‏به وجد مي آمده و سرودهايش در اين حالت مانند  امواج آهنگ موسيقي در ‏بیانی سبك و دلپذير مي‌افتد :‏

ز چشم مست تو، عالم خراب است                    به بند زلف تو دلها گرفتار

در وزن ديگري كه بقول استاد همائي، از آوازهایی است كه براي آهنگ موسيقي ‏ساخته شده مي گويد:‏

نه همچــون رخ خوبت، گل بهار ‏                     نه چون تـــــو به نكوئي بت بهار

در بيتی ديگر، از كمي سال خود سخن مي گويد و چنين مي نمايد كه اگر اين ‏شعر زبان حال كسي ديگر نباشد، او در جواني نیز شاعر بوده است.‏

نو عاشقــــم و از همــه خـــوبان زمــــانه ‏           ‏ ‏

دَخشَم به تو است، ار جوكم خوب بود فال‏

دخش بمعني دشت، یا دست لاف (نخستین پولی که در برابر فروش جنس از مشتری دریافت می‌کرده‌اند.) آمده و معني كلي مصرع دوم چنين است كه عشق را با ‏دشتِ تو شروع مي كنم. اگر باندازهء یک جو فالم نيكو باشد.‏

بيتي ديگر نيز در همين معني از او باقيمانده است كه مصرع اول آن در لغت فرس دگرگون شده.‏

من عاملم و تو معاملي ‏                      اين كار مرا با تو بود دخش

كه كمي تامل معلوم مي دارد . مصرع اول بايد بدينصورت بوده باشد كه :‏

من عاملم و معاملی تو

و در همين احوال است كه :‏

اي من، رهيِ دست و خط و كلكت

                                                            از پوست رهي سلم كن كه شايد

و سلم پوست دباغي كرده است كه كودكان بر ان خط مي نوشتند و باز ‏ 

دلا كشيــــدن  بايد عتاب و و ناز بتان‏

                                                رطب نباشــــــد بي خار و كنـــــــز بی بارا

و كنز بگفته اسدي توسي بن خوشه رطب باشد و در اين بيت كه براي تابوك = غرفه ‏بالاي خانه آورده است.

هوشم ز ذوق لطف سخنهاي جانفزاش ‏

از حجرهء دلم سوي تابوك گوش شد

نشان مي دهد كه اشارات دلپسند و حاكي از خرم دلي داشته است و بيتي كه براي «شنگينه = چوبي كه با آن چهار پايان را رانند» سروده است معلوم مي دارد كه همراه با ‏اين خرم دلي ، جواني و دست بالائي داشته است.‏

اگر با من دگر كاوي خوري ناگه ‏                     بسر بر تيغ و بر پهلوي شنگينه

‏ و نيز بيتي كه براي آغالش (بمعني تند كردن كسي بر كسي) بر جاي مانده حكايت از ‏همين مي كند.‏

من از آغالِشَت نترسم هيچ                  ور بمن شيــر را بر آغالي

و اگر چه نقش بازي هاي روزگار هماره او را در اين غرور باقي نمي گذارد كه او را ‏ناچار مي كند از منده = كوزه شكسته آب بنوشد.‏

روا نبود كه با اين فضل و دانش ‏                       بود شُـــــــــربَم همي، دائــــم زمنده

از چند بيت ديگر او پيداست كه وي مدح هم ميگفته اما معلوم نيست كه كرا مدح مي ‏كرده است.‏

در مثال "فغند = جست و خيز" معلوم مي گردد كه اسب كسي را تعريف كرده است و ‏اين هم در ديوانهاي بعدي بساير شاهد و مثال داشته كه اسب امير و وزير را به گردون ‏رسانند.‏

هم "آهو فغند" است و هم تيزتك ‏                    هم آزاده خويست و هم گام زن

و اين شعر، براي " فروار = خانه تابستاني" آمده است كه در پائيز سروده شد.‏

آن كن كه بدين وقت همي كردي هر سال            خز پوش و بكاشانه شو از صُفه و فروار ‏

و اين سومين بيت هم نشانه مدح است كه:‏

فزون زانكه بخشي بزاير ، توزر ‏             نه ساده نــــه رسته بر آيد زكان

اين بيت هم ذيل "پرمايون" آمده است بمعني گاوي كه فريدون را شير داد و با نامهاي ‏برمايون و پر مايه نيز آمده و در شاهنامه نیز بگونهء پر مايه  از آن یاد می‌شود، گر چه در مدح كسي، اميري ‏وزيري است اما تأثر او را از داستانهاي شاهان ايران و حماسه‌هاي کهن نشان مي دهد.‏

ماده گاوان گلٍّه‌ات هر يك ‏                شاه پرور بود، چو پرمايون

و اين بيت زيبا هم نبرد «اينتره» خداي رعد و برق آريائي را با ابرهاي گاو دزد مجسم ‏مي سازد، يا بر عكس در اشاره به ترك آشفته ، حملهء «اندر ديو» دشمن «تيشتر» فرشتهء باران ‏دين مزديسنان را يادآور  مي‌شود.‏

ميغ چون تركي آشفته كه تـــيراندازد                 برق، تير است مر او را، مگر و رخش، كمان‏

كه در اين بيت هم از "رخش = سرخي و سفيدي بهم آميخته" به رنگين كمان اشاره ‏كرده است.‏

دو بيت هم در پند از او باقيمانده يكي براي لاد = ديوار و بنلاد = پي ديوار

لاد را بر بـُـناي محكم نه                                كه نگهدار لاد، بنلاد است

كه در اين بيت بايد" بنا" را در مصرع اول خواند و تغییر بنلاد هم به بنياد در دگرگونی ‏خود قابل مطالعه است.‏

بيت دوم كه براي "رشت" بمعني كهنگي و پوسيدگي و نيز چيزي كه براثر پوسيدگي و ‏سستي از هم فرو ريزد، آمده است.‏

چو نباشد بُناي خانه درست ‏                             بي گمانم كه زير رشت آيد

و نيز در شعر او زيبائي هاي انديشه خراسانيان در برخورد با جلوه هاي طبعيت ، اشاره اي ‏باقيمانده است كه:‏

صحراي سنگ روي و كُهِ سنگلاخ را ‏                             از سم آهوان و گوزنان شيار كرد

اين نامه به پايان نزديك ميشود و زيبا است كه با صداي سخن عشق پايان پذيرد . ‏بویژه، در آمد و شدي رندانه كه شبانگاهان چون گذر «شب يازه = خفاش» صورت ‏مي گيرد.‏

توشب آئي، نهان بوي همه روز ‏                                               همچــــــناني يقين كه شب يازه

اما جوانان نمي دانند كه عهد معشوق و خنده گل را وفائي نيست و فرالاوي در اين ‏سَر و سِرّها روزي بدانجا مي‌رسد كه بگويد

از گريه و آه آتـــــــــــــشينم ‏                                   ‏     گاهي پره است و گاه پايه1

همین مفهوم را رودکی نیز آورده است. اما از مقايسه اين دو بيت روشن مي‌شود كه ‏فرالاوي روان‌تر و زيباتر سروده است.‏

و اما شعر رودكي كه واژه «بختو» يعني رعد را در خود دارد.‏

عاجز شود از اشگ و غريو من ‏                                    هر ابر بهارگاه ، با بختو


پی‌نوشت :

‏1-روانشاد دهخدا در معني مصرع دوم اين بيت ، با شكال برخورده است و پره را . در ‏پانويس «شايد پذه» آورده است.‏

ويذه = پده = پوده كه تلفظ پهلوي آن پوتك ‏PUTAK‏ است. بمعني چوبي است پوسيده ‏كه با آن آتش مي گيرانند. اما معلوم است كه تشبيه آه يا گريه به چوب پوده صحيح نيست ‏و همان پره صحيح است كه امواج روي آب معني مي دهد و معني پايه نيز بر وی ‏روشن نشده . پايه بزبان خراسان بمعني رعد است و مقصود از پره اشاره به گريه و از ‏پايه اشاره به آه همچون رعد است.‏




  • بنیاد نیشابور